AB lastik etiketi nasıl okunur? Yakıt, ıslak zemin ve gürültü sınıfları

Avrupa Birliği (AB) lastik etiketi üç ölçüm gösterir: yakıt verimliliği (A–E), ıslak zeminde frenleme (A–E) ve lastiğin dışarıya yaydığı yuvarlanma gürültüsü (desibel değeri ve A–C sınıfı). Lastik ilgili testleri geçtiyse altta kar ya da buz simgesi de bulunur; QR kod ise lastik tipinin AB ürün veri tabanındaki (EPREL) kaydını açar. Lastik etiketini okurken tek bir kuralı akılda tutmak yeter: her ölçekte A en iyisidir ama her harf ayrı bir ölçümdür. Aynı lastik yakıtta A, ıslak zeminde C alabilir.

Bugün raflarda gördüğünüz etiket, (AB) 2020/740 sayılı Tüzük'le gelen ve 1 Mayıs 2021'den beri kullanılan sürümdür. Türkiye'de aynı kurallar Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı'nın bu tüzüğe uyumlu yönetmeliğiyle uygulanıyor; yönetmelik de aynı gün yürürlüğe girdi.

Lastik etiketi nasıl okunur, hangi bölümlerden oluşur?

Etiketi yukarıdan aşağıya okumak en kolayı. Üst bölüm lastiğin kimliğidir: tedarikçinin markası, lastik tipi tanımlayıcısı (o tipi aynı markanın diğer tiplerinden ayıran kod), ebat, yük endeksi, hız sembolü ve lastik sınıfı. QR kod da bu bölümdedir. C1 binek, C2 hafif ticari, C3 kamyon ve otobüs lastiği demektir. Harf ölçeklerinin sınırları sınıfa göre değişir; bir kamyon lastiğinin B'si ile binek lastiğinin B'si aynı değeri göstermez.

Ortadaki iki ölçek etiketin asıl kısmıdır: solda yakıt verimliliği, sağda ıslak zemin tutuşu. Lastiğin aldığı harf, ölçeğin yanındaki siyah okun içinde büyük yazılır. Alt bölümde hoparlör simgesinin içinde gürültü değeri (ör. 70 dB), altında A, B ve C harfleri bulunur; geçerli harf ötekilerden büyük ve kalın basılır. Kar ve buz simgeleri, lastik o testleri geçtiyse bu sıranın yanında yer alır.

Yakıt verimliliği sınıfı neyi gösterir?

Yakıt verimliliği sınıfı, lastiğin yuvarlanma direncinden hesaplanır. Lastiğin yere basan kısmı her turda ezilip eski biçimine döner ve bu sırada enerjinin bir kısmı ısıya dönüşür. Direnç ne kadar düşükse motor aynı yolu gitmek için o kadar az enerji harcar.

Direnç katsayısı N/kN ile yazılır (2021 öncesi metinlerde kg/t). Binek lastiğinde A sınıfının sınırı 6,5 N/kN: lastiği yuvarlamak için gereken kuvvet, taşıdığı yükün binde 6,5'i kadardır. E sınıfı 10,6 N/kN ve üzeridir. Avrupa Komisyonu'na göre komşu iki sınıf arasındaki fark, içten yanmalı motorlu bir otomobilde lastik ömrü boyunca ortalama 80 litre yakıt, elektrikli araçta ise her şarjda onlarca kilometre menzil demek olabilir.

Etiketteki harf laboratuvarda ölçülür; yolda sonucu lastik basıncı da belirler. Komisyon, doğru şişirilmiş lastiklerin %10'a varan enerji tasarrufu sağlayabileceğini hatırlatıyor. Havası eksik lastikle araç, etikette hangi harf yazarsa yazsın daha fazla yakar.

Islak zemin tutuşu sınıfı fren mesafesini nasıl etkiler?

Bu harfin arkasında ıslak asfaltta yapılan bir fren testi var. Testten bir ıslak tutuş endeksi (G) hesaplanır; binek lastiğinde A için endeks en az 1,55, E için 1,09 ve altıdır. Kâğıt üzerinde küçük görünen fark yolda metreyle ölçülür: Avrupa Komisyonu'na göre bir sınıf fark, sert frende 3–6 metre daha uzun duruş mesafesi demek olabilir. Bu, kabaca bir otomobil boyu.

Etiket yeni lastiği ölçer. Diş derinliği azaldıkça ıslak tutuş düşer, suda kızaklama (aquaplaning) riski artar; dört yıl önce A sınıfı diye aldığınız lastik bugün aynı performansı vermeyebilir. Testteki fren de yalnız ıslak zeminde yapılır. Kuru yolda, virajda ya da karda lastiğin nasıl davrandığını bu harf söylemez.

Yakıt ve ıslak zemin harflerinin aynı lastikte farklı çıkması olağandır. Komisyon da lastik özelliklerinin çoğu zaman birbiriyle çatıştığını, tasarımın bir denge işi olduğunu vurgular.

Lastik gürültü seviyesi kaç dB olmalı?

Hoparlör simgesindeki sayı, araç yanınızdan geçerken lastiğin dışarıya yaydığı yuvarlanma gürültüsüdür ve desibel (dB) cinsinden yazılır. Altındaki harf, bu değerin yasal sınırın neresinde kaldığını gösterir: A sınırın en az 3 dB altında, B sınırın 3 dB altı ile sınır arasında, C ise sınırın üstündedir.

Herkes için geçerli tek bir dB değeri yok, çünkü sınır lastiğin genişliğine göre değişir. Etiket tüzüğü bu sınırlar için 2009 tarihli tip onayı tüzüğüne, (AT) 661/2009'a başvurur. Ona göre 205 mm genişliğinde normal bir binek lastiğinde sınır 71 dB'dir; bu lastik 68 dB ve altındaysa A, 69–71 dB arasındaysa B alır. Genişlik ebattaki ilk sayıdır; nasıl okunduğunu lastik ebatı nasıl okunur yazısında anlattık.

Birkaç desibel küçük bir fark gibi görünür ama ölçek doğrusal değildir: Komisyon'a göre 3 dB fark, lastiğin dışarıya yaydığı gürültüyü iki katına çıkarır. Aynı kaynağa göre sessiz lastikler 67–71 dB arasında ölçülür, en gürültülüleri 77 dB'e kadar çıkar. Etiketlerin çoğunda A ya da B görürsünüz; tip onayı kuralları C sınıfı gürültüye yalnız çok özel lastiklerde izin veriyor.

Bu değer kabini değil sokağı ölçer. Lastiğin iç boşluğundaki havanın titreşmesiyle oluşup jant üzerinden kabine taşınan uğultu için etikette bir değer yoktur.

Etiketteki kar ve buz simgesi ne anlama gelir?

Kar simgesi, üç tepeli bir dağın içindeki kar tanesidir; lastik yanağına basılan dağ-kar tanesi (3PMSF, İngilizce three-peak mountain snowflake) işaretinin etiketteki karşılığıdır. Otomobil lastiği bu simgeyi, sıkıştırılmış karda yapılan fren testinde asgari değeri geçerse alır; kamyon lastiklerinde ölçülen, karda ivmelenmedir. Yanakta yalnız M+S (çamur ve kar) yazması simgeyi etikete taşımaya yetmez. İki işaret arasındaki farkı ve Türkiye'deki kış lastiği zorunluluğunu kış lastiği ne zaman takılır yazısında ele aldık.

Buz simgesi daha nadir görülür. ISO 19447 standardına göre buzlu zeminde yapılan fren testini geçen lastiklere verilir ve şimdilik yalnız binek (C1) lastiklerinde bulunabilir. Bunlar Kuzey Avrupa'nın çok sert kışları için yapılmış lastiklerdir. Tüzük, tedarikçi ve satıcılardan internet sitelerinde şu uyarıyı yapmalarını ister: bu lastikler yağışlı ya da daha ılık havada kullanılırsa özellikle ıslak zeminde kavrama, sürüş kontrolü ve aşınma bakımından zayıf kalabilir. Komisyon da güney ülkelerinde kullanılmamalarını önerir.

Lastik etiketindeki QR kod ne işe yarar?

QR kod, lastik tipinin EPREL'deki kaydına gider. EPREL (European Product Registry for Energy Labelling), Avrupa Komisyonu'nun enerji etiketli ürünler için tuttuğu veri tabanıdır; AB pazarına lastik süren tedarikçi, her lastik tipini piyasaya sürmeden önce buraya kaydeder. Kodu telefonla okuttuğunuzda etiketin kendisi ve ürün bilgi formu ekrana gelir.

Ürün bilgi formunda sınıfların yanında lastik tipinin üretime başladığı hafta ve yıl da yazar. Bu tarih elinizdeki lastiğin değil, o tipin üretime giriş tarihidir. Tek bir lastiğin ne zaman üretildiğini yanaktaki DOT (ABD Ulaştırma Bakanlığı'nın kısaltması) kodundan okursunuz; ayrıntısı DOT kodu nasıl okunur yazısında.

EPREL'in herkese açık sitesinde lastikleri aratıp karşılaştırmak da mümkün. Türkiye'deki yönetmelikte bir fark var: tedarikçi bilgileri ürün veri tabanına girmek yerine kendi internet sitesinde de sunabilir. Bu yüzden Türkiye'de satılan bir lastiğin QR kodu tedarikçinin sayfasına da açılabilir.

Lastik etiketi Türkiye'de zorunlu mu?

Evet. Lastiklerin Yakıt Verimliliği ve Diğer Parametreler ile İlgili Etiketlenmesi Hakkında Yönetmelik (AB/2020/740), 17 Nisan 2021 tarihli ve 31457 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı ve 1 Mayıs 2021'de yürürlüğe girdi. Yönetmelik C1, C2 ve C3 lastiklerin hepsini kapsar; 2012'de yayımlanan eski etiket yönetmeliğini de yürürlükten kaldırdı.

Kurallar satıcıyı da bağlar. Mağazada lastiğin üzerindeki etiket açıkça görünmeli ve baştan sona okunabilmeli; aynı lastiklerden oluşan bir parti satılıyorsa basılı etiket satıştan önce müşteriye gösterilir ve lastiğin yanında durur. İnternette etiket fiyatın yakınında gösterilmeli, telefonla satışta sınıflar müşteriye söylenmeli. Sıfır araç satışında da araçla gelen lastiklerin etiketi satıştan önce verilir. Bakanlık satış noktalarında denetim yapabilir.

Bazı lastikler kapsam dışındadır: çivili lastikler, yalnız yarış araçları için yapılanlar, T tipi geçici yedek lastikler, hız sembolü 80 km/h'nin altında kalanlar, profesyonel arazi lastikleri ve üçüncü bir ülkeden ithal edilmedikçe ikinci el lastikler.

Eski etiketle yeni etiket arasındaki fark

2021 öncesi etikette yakıt ve ıslak zemin ölçekleri A'dan G'ye uzanıyordu ve binek lastiklerinde D sınıfı boştu. Yeni etikette boş sınıf atıldı: A, B ve C'nin sınırları aynı kaldı, eski E bugünkü D'ye, eski F bugünkü E'ye denk geliyor (yakıtta eski G de E'nin içinde). Yani eski etiketinde E yazan bir lastik, yeni ölçekte D'dir.

Eski düzende kamyon ve otobüs (C3) lastiklerine etiket yapıştırılmıyordu; bu lastikler etikete yeni tüzükle kavuştu. Rafta eski tip etiketli bir lastik görürseniz büyük olasılıkla 1 Mayıs 2021'den önce üretilmiş bir lastiğe bakıyorsunuz; yaşını DOT kodundan kontrol etmekte yarar var.

Lastik etiketi neyi göstermez?

Etiket üç ölçümde güçlüdür ama lastiğin her özelliğini anlatmaz. Şunları etikette aramayın:

• Aşınma ömrü ve kilometre: Tüzük, Komisyon'a bunları ileride etikete ekleme yetkisi verir; ama güvenilir bir test yöntemi hazır olana kadar etikette yer almazlar.
• Kuru zemin tutuşu ve yol tutuşu: Komisyon, kuru asfaltta frenlemenin ve aracın sürücünün komutlarına verdiği tepkinin AB düzeyinde henüz düzenlenmediğini belirtir.
• Kabin içi ses ve konfor: Etiketteki dB dışarıdaki gürültüdür; sürüş konforu için bir ölçüm yoktur.
• Lastiğin yaşı: Üretim haftası ve yılı etikette değil, yanaktaki DOT kodundadır.
• Araca uygunluk: Ebat, yük endeksi ve hız sembolünün aracınız için öngörülen değerlere uyup uymadığını etiket söylemez.

Etiketi bir eleme aracı gibi kullanmak işe yarar: önce aracınıza uyan ebattaki lastikleri ayırın, sonra sizin için ağır basan ölçüme bakın. Yağışlı yollarda çok kullanılan bir araçta ıslak zemin harfi, yılda uzun yol yapan bir araçta yakıt harfi daha çok şey söyler. Ortakta'da ürün sayfası, verisi olan lastiklerde AB etiketi değerlerini ve etiket görselini de gösterir. Kararsız kaldığınızda aracınızı ve kullanımınızı gören bir lastik ustasına danışın.